Shkronjat e Kuranit — Mexhahiret dhe Sifatet
Leximi i sakte i Kuranit kerkon me shume se thjesht njohjen e shkronjave arabe. Cdo shkronje ka nje vend te caktuar nga del (makhraj) dhe cilesi te vecanta qe e bejne te ndryshme nga te tjerat (sifat). Kjo eshte themeli i texhvidit — shkenca e leximit te bukur te Kuranit. Pa njohjen e mexhahireve dhe sifateve, eshte e pamundur te lexoni Kuranin ashtu sic e ka zbritur Allahu.
Ne kete artikull do te shpjegojme te gjitha pikat kryesore te artikulimit te shkronjave arabe dhe cilesit e tyre, me shembuj praktike dhe pershkrime ne shqip qe ju ndihmojne te kuptoni dhe praktikoni cdo tingull.
Cfare jane Mexhahiret (مَخَارِج)?
Fjala مَخَارِج الحُرُوف (makharij al-huruf) do te thote "vendet e daljes se shkronjave". Cdo shkronje arabe prodhohet nga nje pike e caktuar ne goje, fyt, ose hundore. Nese e ndryshoni piken e daljes, ndryshon edhe shkronja — dhe keshtu mund te ndryshoje kuptimi i fjales ne Kuran.
Dijetaret e texhvidit kane percaktuar 5 zona kryesore te artikulimit:
- Fyti (الحَلْق — al-halq)
- Gjuha (اللِّسَان — al-lisan)
- Buzet (الشَّفَتَان — ash-shafatan)
- Zgavra e hundes (الخَيْشُوم — al-khayshum)
- Zgavra e gojes bosh (الجَوْف — al-xhawf) — per zanoret e gjata
Mexhahiret e fyit (الحَلْق — Al-Halq)
Fyti ka tre nivele, secili me nje cifte shkronjash:
Thellesia e fyit (aksa al-halq): ء (Hemze) dhe ه (Ha). Hemzeja eshte nje ndalesim i plote i ajrit ne fytin e thelle — si kur thoni "uh-oh" ne shqip. Ha eshte nje frymemarrje e lehte nga thellesia e fyit, me e bute se cdo "h" shqipe.
Mesi i fyit (wasat al-halq): ع ('Ajn) dhe ح (Ha). 'Ajni eshte nje nga tingujt me te vecante te arabishtes — nje shtrydhje ne mesin e fyit qe nuk ekziston ne shqip. Ha eshte nje frymemarrje e forte nga mesi i fyit, si kur perpiqeni te ngrohni duart me fryme ne dimer.
Fillimi i fyit (adna al-halq): غ (Gajn) dhe خ (Ha/Kha). Gajni eshte si nje "r" franceze ose nje gargarizim i lehte. Kha eshte si tingulli "ch" ne fjalen gjermane "Bach" — nje frymemarrje qe del nga pjesa e siperme e fyit.
Mexhahiret e gjuhes (اللِّسَان — Al-Lisan)
Gjuha eshte organi me i rendesishem per shqiptimin e shkronjave arabe. Rreth 18 shkronja prodhohen nga gjuha ne pozicione te ndryshme:
Maja e gjuhes me dhebet e siperme: ت (Ta), د (Dal), ط (Ta e theksuar). Keto tre shkronja dalin nga i njejti vend, por dallohen nga cilesit — Ta eshte e lehte, Dal eshte e zeshme, dhe Ta e theksuar (ط) shqiptohet me gjuhen me te trashe dhe gojen me te hapur.
Ana e gjuhes: ض (Dad) — shkronja me unike e arabishtes! Arabishtja quhet "gjuha e Dad-it" (لغة الضاد) pikerisht per kete shkronje. Ajo shqiptohet duke shtypur anen e gjuhes ne dhebet e siperme anesore. Asnje gjuhe tjeter nuk e ka kete tingull.
Buzet e gjuhes: ل (Lam) — del nga buza e gjuhes duke prekur qielline e gojes. Eshte e ngjashme me L-ne shqipe, por ne arabisht ka dy variante: Lam e trashe (ne fjalen الله) dhe Lam e holle (ne rastet e tjera).
Maja e gjuhes ne dridhje: ر (Ra) — prodhohet nga dridhja e majes se gjuhes. Eshte e ngjashme me "rr" shqipe ne fjalen "rrush", por ka variante te trashe dhe te holle varesisht nga konteksti.
Maja e gjuhes me qielline: ن (Nun) — del nga maja e gjuhes duke prekur qielline e gojes. E ngjashme me N-ne shqipe, por ne arabisht ka edhe varianten e fshehur (ikhfa) ku hundoret.
Maja e gjuhes me dhebet: ث (Tha), ذ (Dhal), ظ (Dha) — keto tre shkronja dalin duke vendosur majen e gjuhes mes dhembeve te siperme dhe te poshtme. Eshte si "th" ne anglishten "think" (per Tha) ose "this" (per Dhal).
Mexhahiret e buzeve (الشَّفَتَان — Ash-Shafatan)
Kater shkronja prodhohen nga buzet:
ب (Ba) — te dy buzet bashkohen plotesisht, si B-ja shqipe ne "buke".
م (Mim) — te dy buzet bashkohen, por ajri del nga hunda. Si M-ja shqipe ne "mace".
و (Waw) — buzet rrumbullakohen pa u prekur. Ky tingull nuk ekziston si bashketingellore ne shqip — eshte si "w" angleze ne "water".
ف (Fa) — buza e poshtme prek dhebet e siperme. Si F-ja shqipe ne "faqe".
Cfare jane Sifatet (صِفَات)?
Pasi mesoni se ku del cdo shkronje (makhraj), hapi i dyte eshte te kuptoni cilesit e saj. Fjala صِفَات الحُرُوف (sifat al-huruf) do te thote "cilesit e shkronjave". Sifatet jane ato qe i japin cdo shkronje karakterin e saj te vecante.
Sifatet ndahen ne dy kategori kryesore: sifatet ne cifte (te kunderta) dhe sifatet e vecanta (pa te kundert).
Sifatet ne cifte
هَمْس (Hems) kundrejt جَهْر (Xhehr): Hemsi eshte peshperitja — shkronja shqiptohet pa dridhur kordat e zerit (si "s" shqipe). Xhehri eshte zeshmerimi — kordat e zerit dridhen (si "z" shqipe). Shumica e shkronjave arabe jane xhehr (te zeshme).
شِدَّة (Shidde) kundrejt رَخَاوَة (Rekhave): Shidde eshte ndalesimi i plote i ajrit — tingulli del menjehere si nje shperthim (si "b" ose "t"). Rekhave eshte rrjedhja — ajri vazhdon te rrjedhe gjate shqiptimit (si "s" ose "f"). Ka edhe nje kategori te mesme (bejnijje) qe perfshine: ل ن ع م ر.
اِسْتِعْلَاء (Isti'la) kundrejt اِسْتِفَال (Istifal): Isti'la eshte ngritja e gjuhes drejt qiellizes se gojes — kjo i jep shkronjes nje tingull te trashe dhe te plote. Istifalja eshte ulja e gjuhes — tingulli del me i holle. Shkronjat e isti'las jane 7: خ ص ض غ ط ق ظ.
Itbak (mbyllje) kundrejt Infitah (hapje): Itbaku eshte kur gjuha ngrihet dhe prek qielline e gojes duke krijuar nje dhome te mbyllur zanore. Vetem 4 shkronja kane itbak: ص ض ط ظ. Te gjitha te tjerat jane infitah.
Sifatet e vecanta
Kalkale (قَلْقَلَة): Nje dridhje e lehte qe ndodh kur shkronja eshte ne fund te fjales ose ka sukun. Shkronjat e kalkales jane pese: ق ط ب ج د. Mund t'i mbani ne mend me fjalen "kutb xhed" (قُطْبُ جَدّ). Per shembull, kur lexoni الْحَقّ (al-haqq), Qaf-i ne fund duhet te kete dridhje.
Safir (صَفِير) — fishkellima: Tre shkronja qe prodhojne nje tingull te mprehet si fishkellime: ص (Sad), ز (Zaj), س (Sin). Nese i degjoni me kujdes, cdo njera ka nje fishkellime te lehte ne shqiptim.
Sifate te tjera te vecanta: Lin (butesi) per و ي kur kane sukun pas fet-hes, Inhiraf (devijim) per ل ر, Tekrir (perseritje) per ر, dhe Tefefshi (perhapje) per ش.
Perfundim
Njohja e mexhahireve dhe sifateve eshte cdo gje per leximin e sakte te Kuranit. Pa to, mund te ngatrroni shkronja qe duken te ngjashme por kane kuptime krejt te ndryshme. Me praktike te rregullt dhe udhezimin e nje mësueses te certifikuar, do te arrini ta shqiptoni cdo shkronje ashtu sic duhet.
Per te thelluar njohurite tuaja ne texhvid, lexoni edhe artikujt tane te tjere:
- Rregullat baze te texhvidit — mesoni rregullat themelore
- Lexoni Kuranin me texhvid — praktikoni ate qe mesuat
- Kursi falas: Hyrje ne texhvid — mesimi yne i plote falas