Surja e pare — Fatiha: Kuptimi dhe Gramatika ne Arabisht

El-Fatiha eshte surja me e lexuar ne Kuran — ajo lexohet ne cdo rekat te namazit, dmth nje mysliman e lexon se paku 17 here ne dite. Por sa prej nesh e kuptojne vertet ate qe thone? Kuptimi i cdo fjale te Fatihas e transformon plotesisht pervojen e namazit — nga nje perseritje mekanike ne nje bisede te gjalle me Allahun.

Ne kete artikull do te analizojme cdo ajet fjale per fjale, duke shpjeguar kuptimin ne shqip dhe duke treguar rregullat gramatikore te arabishtes qe fshihen pas cdo fjale.

Teksti i plote

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿١﴾ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿٢﴾ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ﴿٣﴾ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿٤﴾ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿٦﴾ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿٧﴾

Ajeti 1 — Bismilah

بِسْمِ (bismi) = "ne emrin e" — perbehet nga dy pjese: bi (بِ) qe eshte parafjalor (harf xherr) me kuptimin "me/ne", dhe ism (اسْم) qe do te thote "emer". Fjala "ism" eshte ne rasen gjinore (mexhrur) per shkak te parafjalorit.

اللَّهِ (Allahi) = "Allahut" — emri i Zotit te Lartesuar. Eshte ne rasen gjinore (mexhrur) sepse eshte mudaf ilejhi (i shtuari ne konstruksionin idafe).

الرَّحْمَٰنِ (ar-Rahmani) = "i Gjithemeshirshmi" — nje sifat (mbiemer) intensive qe tregon meshiren e pakufishme te Allahut qe perfshin te gjitha krijesat. Forma "fa'lan" (فَعْلَان) ne arabisht tregon intensitet dhe gjitheperfshirje.

الرَّحِيمِ (ar-Rahimi) = "Meshiruesi" — nje sifat qe tregon meshiren e vazhdueshme, te vecante per besimtaret. Forma "fa'il" (فَعِيل) tregon nje cilesi te perhershme.

Ajeti 2 — Alhamdulilah

الْحَمْدُ (al-hamdu) = "lavderimi" — emer ne rasen emerore (marfu') me damme. Nyja shquese "el" (ال) ketu tregon teresi — jo thjesht nje lavderim, por i GJITHE lavderimi. Kjo eshte nje fjali emerore (xhumle ismijje) ku kryefjala eshte "el-hamdu" dhe kallezuesi eshte "lillahi".

لِلَّهِ (lillahi) = "per Allahun/i takon Allahut" — parafjalore "li" (لِ) me kuptimin "per/i takon" + Allah ne rasen gjinore. Parafjalore + emri = gjysem-kallezues (khabar).

رَبِّ (Rabbi) = "Zotit/Edukatorit" — fjala "Rabb" ne arabisht do te thote me shume se "Zot". Ajo perfshin kuptimin e: krijuesit, ushqyesit, edukatorit, kujdestarit. Eshte ne rasen gjinore si sifat (mbiemer) e Allahut.

الْعَالَمِينَ (al-'alamina) = "te boteve/te gjitha krijesave" — shumesi i عَالَم ('alem — bote). Perfundon me "-ine" sepse eshte shumesi i shendoshe mashkullor ne rasen gjinore. Nuk do te thote vetem boten njerezore — perfshin boten e engjejve, xhineve, kafsheve, bimeve, te gjitha krijesave.

Ajeti 3 — Rahmani Rahim

Keto dy sifate perseriten nga ajeti i pare, por ketu kane nje kontekst te ri. Ne Bismilah, ato ishin pershkrim i pergjithshem. Ketu ato vijne menjehere pas "Rabb el-'alemin" — duke treguar qe Ai qe eshte Zot i te gjitha boteve eshte pikerisht Ai qe eshte Gjithemeshirshem dhe Meshirues. Kjo perseritje eshte e qellimshme per te theksuar qe sundimi i Tij eshte i mbushur me meshire.

Ajeti 4 — Maliki Yawm id-Din

مَالِكِ (Maliki) = "Sunduesit/Pronarit" — eshte nje ism fa'il (emri i veprurit) nga folja مَلَكَ (meleke — sundoi/zoteoi). Ne leximin e Asimit (me te perhapur), lexohet "Maliki" (Pronar) — qe do te thote se Ai eshte Pronari absolut. Ne leximin tjeter, "Meliki" (Mbreti) — thekson autoritetin mbretror.

يَوْمِ (jawmi) = "Dites" — ne rasen gjinore si pjese e konstruksionit idafe (Pronar i Dites). Fjala "jawm" ne arabisht do te thote "dite", por ketu i referohet Dites se Madhe te Gjykimit.

الدِّينِ (ad-Dini) = "se Gjykimit/se Fese" — fjala "din" ne arabisht ka dy kuptime kryesore: fe/religjion dhe gjykim/shperblim. Ketu kuptimi primar eshte Dita e Gjykimit — dita kur cdo njeri do te jape llogari para Allahut.

Ajeti 5 — Iyyaka Na'budu

إِيَّاكَ (ijjaka) = "Vetem Ty" — nje peremer i vecante ne arabisht qe vendoset PARA foljes per te treguar ekskluzivitet (hasr). Ne arabisht normale, folja vjen para objektit. Kur objekti vendoset perpara, kjo do te thote: "VETEM Ty dhe askend tjeter". Kjo eshte nje nga figurat me te bukura retorike te Kuranit.

نَعْبُدُ (na'budu) = "adhurojme" — folje ne kohen e tashme (mudari'), ne veten e pare shumese (ne). Rrenja eshte ع ب د ('a-b-d) qe perfshin kuptimin e adhurimit, robërise, dhe perkushtimit total.

وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (we ijjaka nesta'inu) = "dhe vetem Ty te kerkojme ndihme" — folja "nesta'in" vjen nga rrenja ع و ن ('a-w-n — ndihme) ne formen e dhjates (istifale), qe tregon kerkimin e ndihmes. Perseri objekti eshte perpara per ekskluzivitet.

Shenime gramatikore: Ky ajet shenon nje kalim dramatik — nga ajetit 1-4 ku flitet PER Allahun ne veten e trete, ne ajetin 5 fillojme te flasim DREJTPERDREJT me Allahun. Kjo quhet "iltifat" ne retorike arabe — nje ndryshim i qellimshme i kendeveshtrimit per te krijuar nje lidhje me te afert.

Ajeti 6 — Ihdina

اهْدِنَا (ihdina) = "na udhezo" — folje urdhereore (fi'l amr) nga هَدَى (heda — udhezoi). Peremen "na" (نَا) ne fund eshte peremer i lidhur qe do te thote "ne". Kjo eshte nje lutje — kerkojme nga Allahu te na tregueje rrugen e drejte.

الصِّرَاطَ (as-sirata) = "rrugen" — ne rasen kallezore (mansub) si objekt i drejtperdrejte i foljes "ihdina". Fjala "sirat" do te thote rruge e gjere dhe e drejte, jo thjesht nje shtige e ngushte.

الْمُسْتَقِيمَ (al-mustaqima) = "te drejte" — mbiemer (sifat) qe pershkruan rrugen. Eshte ne rasen kallezore per te pershtatun me emrin qe pershkruan. Vjen nga rrenja ق و م (q-w-m — u ngrit, qendroi drejt).

Ajeti 7 — Sirat alladhina

صِرَاطَ الَّذِينَ (sirat alladhina) = "rrugen e atyre qe" — "alladhina" eshte peremer lidhor per shumes mashkullor. Ky sirat (rruge) specifikohet tani — eshte rruga e atyre qe Allahu i ka begatuar.

أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ (an'amte 'alejhim) = "i begatove mbi ta" — "an'amte" eshte folje ne kohen e shkuar (madi), ne veten e dyte njejes (Ti). "Alejhim" eshte parafjalor + peremer (mbi ta). Ata qe Allahu i ka begatuar jane: profetet, te sinqertet, deshmoret, dhe te miret.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ (ghajri al-maghdubi alejhim) = "jo te zemeraurit mbi ta" — "ghajr" do te thote "te tjere/jo". "Al-maghdub" eshte pjesore pesore (ism mef'ul) nga folja غَضِبَ (ghadibe — u zemerua). Keta jane ata qe e njohne te verteten por nuk e ndjekin.

وَلَا الضَّالِّينَ (we la ad-dallina) = "dhe as te humburit" — "ad-dallin" eshte pjesore veprore (ism fa'il) nga folja ضَلَّ (dalle — u humb). Keta jane ata qe ecin pa dije, te humbur nga rruga e drejte.

Shenime gramatikore: Ky ajet pershkruan tre grupe njerezish: (1) te begaturit — rruga qe kerkojme, (2) te zemeraurit — ata qe dijne por nuk veprojne, (3) te humburit — ata qe veprojne pa dije. Ne kerkojme te jemi ne grupin e pare.

Perfundim

Fatiha nuk eshte thjesht nje sure qe lexohet mekanikisht ne namaz — ajo eshte nje bisede e gjalle me Allahun. Cdo fjale ka peshe, cdo ndryshim gramatikor ka kuptim, dhe cdo ajet na meson dicka te re rreth marredhenies sone me Krijuesin. Kur e kuptoni Fatihanë fjale per fjale, namazi juaj do te ndryshoje pergjithmone.

Per te vazhduar thellesimin ne arabishten kuranore, lexoni edhe:

• Rendesia e arabishtes kuranore — pse duhet mesuar arabishten e Kuranit
• Kuptoni Kuranin pa perkthim — hapat praktike per te kuptuar Kuranin drejtperdrejt
• Kursi falas: Hyrje ne texhvid — mesoni te lexoni Kuranin sakte